70 jaar geleden: Russenoorlog op Texel

Precies zeventig jaar geleden, in de nacht van 5 op 6 april 1945, vond op Texel de Opstand der Georgiërs plaats. Achthonderd Georgische soldaten, ingelijfd aan het oostfront en door de Texelaars aangeduid als 'Russen', richtten die nacht een bloedbad aan onder de Duitsers van het bataljon waarmee zij op Texel waren gelegerd.

Enkele Duitse militairen wisten de dans echter te ontspringen en sloegen alarm. Zo ontaardde de opstand in een bittere strijd: de Russenoorlog, die aan vele honderden soldaten en burgers het leven zou kosten. De opstand leidde tot gemengde gevoelens: wat leek op een poging om Texel alvast te bevrijden in afwachting van de geallieerden, werd ook beschouwd als een daad van de Georgiërs om het eigen hachje te redden. Een actie die dood en verderf zaaide op het zo rustige eiland. Pas op 20 mei werd Texel bevrijd, Europa's laatste slagveld. Een late bevrijding die dit jaar speciaal wordt gevierd. Aanleiding voor de Texelse Courant om de dramatische gebeurtenissen van toen de komende weken in herinnering te brengen. Bij deze reconstructie maken we gebruik van de website www.derussenoorlog.nl van filmmaker Arnold van Bruggen. De tekst is van Frans Hopman, oud-hoofdredacteur van de Texelse Courant.

05 april 1945 13:00

Het is 5 april 1945. Texel is al bijna vijf jaar bezet door Duitse troepen. Eigenlijk, zeggen veel Texelaars, is de oorlog tot nu toe vrij rimpelloos verlopen. De geallieerde troepen hebben half Nederland al bevrijd, de bevrijding van Texel lijkt nog een kwestie van dagen.

In relatieve rust en vrede wachten de Texelaars, Duitsers en Georgiërs het einde van de oorlog af. Tot het bevel komt dat de helft van het bataljon naar het front bij Arnhem moet.

Op donderdag 5 april 1945 geeft bataljonscommandant majoor Klaus Breitner het marsbevel aan de Georgische commandant, Sovjetkapitein Sjalwa Loladze. De Georgiërs moesten zich gereed maken om de volgende morgen van het eiland te vertrekken om ingezet te worden tegen de geallieerden in Oost-Nederland.

De Georgiërs zijn bang dat als zij niet tegen de Duitsers in verzet komen, zij in de Sovjet-Unie gezien zullen worden als landverraders. En dat hun dan zware straffen te wachten staan. Om dit te voorkomen willen zij tegen de Duitsers in opstand komen om te laten zien dat ze niet met de vijand meevochten.

Plan Russenoorlog

05 april 1945 16:00

De Georgiërs hebben een krijgsplan opgesteld voor de opstand. De Duitsers zouden 's nachts in hun slaap worden overvallen en 'geruisloos' worden vermoord met bajonet en dolk. Om de Duitsers, die hetzelfde uniform als de Georgiërs dragen, te herkennen was er een wachtwoord gekozen dat de Duitsers niet uit konden spreken. Dit wachtwoord was Denj Rozjdenij, Dag der geboorte.

Vervolgens zou het eiland veroverd moeten worden. Het eiland wordt verdeeld onder verschillende Georgische commandanten. In totaal zullen zes groepen van ongeveer 100 man proberen de verschillende strategische plekken op Texel in te nemen. Onder leiding van Madzijdze en Goedzjabidze zou de Noordbatterij worden ingenomen. Congladze zou De Koog en Oudeschild veroveren. Melikia zou met 80 tot 100 man de Zuidbatterij en Loodsmanduin veroveren. Nozadze zou optrekken naar het westelijk gedeelte van vliegveld De Vlijt en de Slufter en Artemidze naar het oostelijk deel van De Vlijt. Loladze, de commandant van de hele operatie, zou de Ortskommandatur in Den Burg en het bataljonshoofdkwartier Texla bezetten.

Huug Snoek hoort van de Opstand

05 april 1945 19:00

Huug Snoek en zijn broer Cor zijn lid van de ondergrondse verzetsbeweging. Zij hebben al geruime tijd contact met de Georgiërs. Op 5 april hebben zij een vergadering met enkele vertegenwoordigers van de Georgiërs, waaronder Evgeni Artemidze, de politiek leider. 'Heute nacht um ein Uhr Krieg,' vertelt hij aan de gebroeders Snoek.

Zij hadden eerder van het plan voor een opstand gehoord, maar geloofden niet dat het er daadwerkelijk van zou komen. De broers zitten in een moeilijk parket: ze moeten de Texelse illegaliteit van het plan op de hoogte te brengen, maar ze kunnen zich niet vrij over het eiland bewegen. Het is reeds na spertijd. Bovendien zitten Huug en Cor Snoek beiden ondergedoken nadat ze illegaal uit de arbeidseinsatz in Assen zijn terruggekeerd. Ooggetuige Huug Snoek vertelt over de samenwerking met de Georgiërs.

Begin Opstand

06 april 1945 01:00

Om 1:00 komen de Georgiërs in opstand. Het verzet is dan nog niet op de hoogte gebracht. Overal op het eiland doden de Georgiërs met messen en bajonetten ongeveer 400 Duitsers van het bataljon. Ze proberen zo min mogelijk geluid te maken om de Duitsers die op andere plaatsen van het eiland gestationeerd waren, niet te alarmeren. Dat lukt niet helemaal, enkele Georgiërs gebruiken handgranaten en mitrailleurs. De ooggetuigen vertellen wanneer zij merkten dat er iets aan de hand was.

Duitsers slaan alarm

06 april 1945 04:00

De Duitse commandant majoor Klaus Breitner van het 822st Georgische bataljon was een van de weinige overlevenden van de Georgische opstand. De opstand liep aanvankelijk gesmeerd voor de Georgiërs. Twee Duitsers waren echter ontsnapt naar Den Helder en Breitner had kans gezien de zuidelijke batterij te bereiken en alarm te slaan.

Breitner licht per telefoon Den Helder in. 'De "Sondermeldung Texel" waarin men de opstand van de Georgiërs meldt aan de Hitler-bunker, wordt prompt beantwoord: "Alle Georgiers direct doden', luidt het commando." Breitner is altijd woedend gebleven over het 'hoogverraad' dat de Georgiërs volgens hem pleegden.

Overleg tussen Georgiërs en het Texels verzet

06 april 1945 05:00

Enkele uren na het begin van de opstand hebben in een bunker bij Texla enkele leden van het Texelse verzet een bespreking met Sjalwa Loladze, de leider van de Georgiërs. Loladze doet een aantal mededelingen over de opstand. Zo zegt hij dat de opstand is uitgebroken van Texel tot Amsterdam; dat praktisch alle militaire bolwerken op Texel in handen zijn van de Russen; en dat de Geallieerden onderweg zijn om hen te ondersteunen. Later blijkt dat dit niet waar is.

Ook geeft Loladze het verzet enkele orders. Zo eist hij dat de ondergrondse 200 mannen ter beschikking stelt en dat ze afrekent met de NSB-ers. Kelder, de commandant van het verzet, weet het aantal mannen dat moet worden geleverd terug te brengen tot honderd. De NSB-ers worden inderdaad opgepakt door de ondergrondse.

De eerste uren in Den Burg

06 april 1945 06:00

Het Texelse verzet sluit NSB-ers op in het raadhuis van Den Burg. In eerste instantie wilden de Georgiërs alle NSB-ers liquideren. De ondergrondse vond dat te ver gaan. In de vroege ochtend van 6 april arresteren de Binnenlandse Strijdkrachten (de ondergrondse) NSB-ers en sluiten ze op in een kamer van het raadhuis van Den Burg.

Om 8:00 uur 's ochtends komen de Georgiërs erachter dat er nog Duitsers in hotel De Texel zitten. Zij hadden op de Georgiërs geschoten vanuit het hotel. De Georgiërs eisen dat de Duitsers zich onmiddellijk zouden overgeven, anders zouden ze het hotel opblazen. De burgers die zich nog in het hotel bevonden gingen via de achteruitgang weg. Aan de Duitsers werd gevraagd hun wapens in te leveren en zich over te geven. Zij zouden dan worden gespaard. Nadat de Duitsers zich hadden overgegeven zijn zij naar Texla gebracht en zonder vorm van proces gefusilleerd.

Veerboot 'Dokter Wagemaker'

06 april 1945 07:00

De veerboot 'Dokter Wagemaker', destijds het grootste schip van de T.E.S.O. (Texelse eigen Stoombootonderneming), vertrekt zonder een passagier aan boord richting Den Helder. De kogels, bedoeld voor de Georgiërs, vliegen rakelings langs het schip. Later zou de Dokter Wagemaker worden ingezet om gewonden en nieuwe troepen te transporteren.

De strijd in De Koog

06 april 1945 07:00

Ook in De Koog is in de nacht van 5 op 6 april de opstand begonnen. Zo'n dertig Duitsers worden er vermoord, maar daarmee was De Koog niet ingenomen. Er bevinden zich nog Duitse soldaten in een aantal huizen in het dorp en in de bunker Kaap Nol. Congladze was verantwoordelijk voor het innemen van De Koog en Oudeschild. Hij trok van De Koog via Texla naar Oudeschild. Achtergebleven troepen bestormen om half 9 's morgens bunker Kaap Nol met handgranaten. Het lukt niet om deze in te nemen.

Aanval op Oudeschild

06 april 1945 07:00

Volgens het krijgsplan moest de havenplaats Oudeschild op de eerste dag ingenomen worden. Onder leiding van Congladze komen de Georgiërs om 7.00 uur vanuit Den Burg langs de Nieuweweg richting Oudeschild. Ze stellen een geschut op en tegen half negen openen zij het vuur op de eenmansbunkers en de batterij aan de haven. In de loop van de morgen nemen de Georgiërs Oudeschild in.

De strijd in de Cocksdorp en de vuurtoren

06 april 1945 07:00

Ook de bij de vuurtoren gelegerde Georgiërs komen in opstand. De Duitsers wordt die nacht de keel doorgesneden, maar net als overal op het eiland, slagen enkele Duitse soldaten erin te ontsnappen. Enkelen van hen voegen zich bij hun kameraden in de Noord-Batterij. De Georgiërs verzuimen een belangrijke Duitse grenspost bij De Cocksdorp aan te vallen. 's Avonds trekken de Duitsers zich zonder te vechten terug uit de post.

Cornelia Boon-Verberg woont aan de Vuurtorenweg in de Cocksdorp. Zij had voor de opstand al contact met twee Georgiërs. Deze Georgiërs hadden in vertrouwen verteld dat hun bataljon een opstand tegen de Duitsers voorbereidde. Ze wilden peilen hoe de bevolking zou reageren, maar de Texelaars er niet rechtstreeks bij betrekken. Op de eerste dag van de Russenoorlog zorgt mevrouw Boon-Verberg in opdracht van de Georgiërs voor een radio. Zo kunnen de Georgiërs te weten komen hoe er in Engeland wordt gereageerd. Maar op de radio wordt niets gezegd over de opstand op Texel. Zijn de geallieerden niet op de hoogte, of steunen zij de opstand niet? Mevrouw Boon-Verberg geeft de overige nieuwsmeldingen persoonlijk door aan commandant Snobiladze van De Cocksdorp.

De strijd in Oosterend

06 april 1945 07:00

Anders dan in de meeste dorpen op Texel waren er in Oosterend weinig Duitse troepen gelegerd. In het 'doktershuis' waren slechts zo'n 6 à 7 Duitsers ingekwartierd. Op de ochtend van de opstand beseffen zij al snel aan welk noodlot ze die nacht zijn ontsnapt. Als de inwoners van het dorp zich in de loop van de ochtend voor het doktershuis verzamelen, raken de soldaten in paniek en komen met hun geweer in de aanslag naar buiten gerend. Gelukkig kan een inwoner, de oude heer Kalf, de soldaten kalmeren. Zij kiezen het hazenpad en laten Oosterend in rust achter.

Bunkercomplex Ongeren

06 april 1945 07:00

Die nacht weten de Georgiërs ook bunkercomplex Ongeren in handen te krijgen. De Georgiërs denken dat alle Duitsers dood zijn, maar van de 25 Duitsers overleven er 3 de nachtelijke moordpartij. Zij verbergen zich in een sloot. Om 8:00 uur 's ochtends verlaten de Georgiërs het bunkercomplex om zich bij het offensief in Eierland te voegen. Ze laten het oorlogstuig intact achter. Dat hadden ze beter niet kunnen doen. Aan het eind van de dag krijgen de Duitsers Ongeren weer in handen en kunnen zij het wapentuig inzetten tegen de opstandelingen.

Oproep aan Texelse mannen

06 april 1945 08:00

Het Texels verzet roept op aandringen van de Georgiërs alle Texelse mannen op om mee te vechten tegen de Duitsers. In Den Burg worden plakkaten opgehangen met de oproep zich te melden bij het bunkercomplex Texla en de wapens tegen de bezetter op te pakken. Ook al is het voor de meesten onduidelijk wat er aan de hand is en wat er van hen wordt verwacht, toch geven veel Texelse mannen gehoor aan de oproep. Van de tweehonderd melders heeft de helft militaire ervaring en neemt een wapen in ontvangst.

Uiteindelijk loopt de oproep uit op een fiasco en vecht bijna niemand mee. Bij het bunkercomplex Texla worden de Georgiërs en de aanwezige Texelaars zwaar onder vuur genomen door de Duitsers. Rond het middaguur, als de beschietingen op Texla voorbij zijn, gaat een aantal Texelaars naar huis om 'een koppie' te drinken. Geschrokken van het geweld keren de meesten van hen niet terug op het strijdtoneel. De ooggetuigen vertellen hoe zij reageerden op de oproep om mee te vechten.

Onrust in Den Burg & De Mok

06 april 1945 11:00

Terwijl tientallen Texelse mannen naar bunkercomplex Texla zijn gegaan om zich te melden, is de situatie in Den Burg ondertussen verwarrend en gespannen. Het is de Georgiërs niet gelukt heel Den Burg in handen te krijgen en in veel delen van het dorp maken de Duitsers nog de dienst uit.

Als represaille voor de Georgische opstand arresteren de Duitsers om 11:00 14 Texelaars in Den Burg. Zij worden ervan verdacht de Georgiërs te hebben geholpen, maar de meeste van hen zijn willekeurige voorbijgangers.

Op een open vrachtwagen worden de gearresteerde Texelaars naar De Mok gebracht. Vier van hen weten te ontsnappen, waaronder ooggetuige Cor Kievits. De overige tien worden op het strand in de Mokbaai geëxecuteerd. Lang bleef het lot van deze tien burgers onzeker. De Duitsers gaven geen antwoord op de vraag wat er met hen gebeurd was. Pas op 22 mei 1945 werd het graf gevonden van deze tien burgers op het strand bij de Mok. Ooggetuige Annie van Swinderen ziet de vrachtwagen voorbij rijden

Duits tegenoffensief

06 april 1945 12:00

De opstand was goed begonnen voor de Georgiërs. Ze hadden in enkele uren driekwart van Texel bevrijd. Maar in de loop van 6 april keerden hun kansen. Diezelfde nacht was het een aantal Duitsers elders op het eiland toch gelukt te ontsnappen aan de Georgische slachting en zij hadden alarm geslagen. Daar werd vanaf het vasteland snel op gereageerd, met beschietingen en de aanvoer van nieuwe troepen vanuit Den Helder. Bovendien was het de Georgiërs niet gelukt een aantal belangrijke stellingen in handen te krijgen, waaronder de Noord- en Zuidbatterij.

In de middag begint het Duitse tegenoffensief. Vanaf de Noord- en Zuidbatterijen worden 2000 granaten landinwaarts afgevuurd. Ook vanaf Den Helder worden de opstandelingen beschoten. In Den Burg wordt er tot begin van de middag hard gevochten. De NSB-ers die in het raadhuis waren opgesloten kunnen tijdens de beschieting een veilig heenkomen zoeken. De Binnenlandse Strijdkrachten hadden de bewaking opgeheven.

Het verbaasde iedereen dat er nog zoveel Duitse militairen waren. Ze hadden één opdracht: bij elk commando dat niet werd opgevolgd, rücksichtslos neerschieten, zonder aanziens des persoons. Het was het begin van een guerrillaoorlog, van man tot man, die weken duurde en vele slachtoffers eiste.

Duitsers vragen de Georgiërs zich over te geven

06 april 1945 12:00

De Duitse commandant Klaus Breitner stelt de Georgiërs een ultimatum. Voor drie uur 's middags moeten zij alle wapens inleveren en zich overgeven. Doen zij dit niet, dan zullen zij met zwaar geschut beschoten worden. Twee Georgische soldaten die bij de Duitse troepen in Den Helder gelegerd zijn moeten dit ultimatum overbrengen. Zij fietsen met een witte vlag door de Molenstraat in Den Burg. Het groepje Georgiërs, onder wie Loladze, aan wie de eis wordt overgebracht verscheurt het papier. De twee soldaten uit Den Helder kiezen de kant van de Georgiërs en komen later om in de strijd.

Bombardement Den Burg

06 april 1945 15:00

In de loop van de middag trekken de Georgiërs, onder aanvoering van Loladze, zich terug uit Den Burg. Waarschijnlijk heeft hij zo willen voorkomen dat de Duitsers het dorp met artillerie zouden beschieten. Het mocht niet baten.

Den Burg wordt beschoten vanuit de noordelijke batterij, De Mok, het Loodsmansduin en een fort tussen Den Helder en De Kooi. De beschietingen richten veel schade aan. Tientallen huizen raken zwaar beschadigd, vijftig huizen zijn verwoest. Uiteindelijk komen er 89 burgers om.

Texla weer in handen van de Duitsers

06 april 1945 21:00

Nadat de Duitsers Den Burg hebben heroverd op de Georgiërs, rukken ze op naar bunkercomplex Texla. De Georgiërs ontruimen Texla als de Duitsers naderen. De Texelaars die nog in Texla zijn, besluiten ongezien voor de Georgiërs het strijdtoneel te verlaten. Zij vrezen dat als zij blijven ze door de Duitsers zullen worden omgebracht. Zij hadden immers de kant van de opstandelingen gekozen. De mannen kruipen in het donker van schuur naar schuur tot ze in veiligheid zijn. In Texla blijven enkele gewonde Georgiërs en een Nederlands verpleegster achter. Als de Duitsers Texla innemen schieten zij de gewonden dood.