Laaggeletterdheid vaker dichterbij dan gedacht

Wie moeite heeft met lezen en schrijven, weet dat vaak jarenlang heel goed voor de buitenwereld verborgen te houden. Denk bijvoorbeeld aan smoesjes als: ‘ik ben mijn leesbril vergeten’ of ‘ik heb iemand die administratie voor mij doet’. Laaggeletterdheid kan echter een enorme impact hebben op iemands leven. De gemeente Texel komt daarom in actie met een oproep aan inwoners om alert te zijn op de signalen van laaggeletterdheid binnen hun omgeving.

Deze week is het de ‘Week van lezen en Schrijven’, en wordt er extra aandacht gevraagd voor laaggeletterdheid. Ook op Texel komt dat veel vaker voor dan mensen denken. Met een nieuwe campagne wil de gemeente in samenwerking met het Taalhuis hier aandacht voor vragen en dit onderwerp bespreekbaar maken.

Eén op de zes

Naar schatting heeft 16 procent van de mensen tussen de 16 en 75 jaar op de een of andere manier moeite met taal, rekenen of digitale vaardigheden. Dat is ongeveer één op de zes mensen. Iedereen heeft dus wel iemand in diens kennissenkring. Omgerekend zouden er ruim 2.000 Texelaars zijn die op dat gebied een zetje in de rug kunnen gebruiken. Dat is een probleem van ons allemaal, niet alleen de mensen die het aangaat.

“Kennelijk slagen we er nog onvoldoende in om deze mensen te bereiken”, stelt wethouder Mariska Woertman vast. Zij heeft onder meer het Sociaal Domein in haar portefeuille, waaronder ook de bibliotheek valt. “Dit is een onderwerp dat me erg na aan het hart ligt. Ik heb zelf journalistiek gestudeerd en weet hoe belangrijk taal is als middel van communicatie en als manier om je uit te spreken. Ik vind het belangrijk dat we daar als gemeente aandacht aan besteden.”

Onzichtbare groep

Op Texel bestaat het Taalhuis inmiddels vijf jaar. Het Taalhuis is er voor iedereen boven de achttien jaar die zijn of haar basisvaardigheden wil verbeteren. Dat kan gaan om lezen en schrijven, maar ook om rekenen, digitale vaardigheden of andere praktische ondersteuning.

Als onderdeel van het Taalhuis werd het Taalcafé opgezet. Twee keer per week kunnen deelnemers daar op een informele manier met vrijwilligers oefenen met de Nederlandse taal. Met behulp van ‘praatplaten’ worden met beginners verschillende onderwerpen besproken, terwijl een meer gevorderde groep bijvoorbeeld artikelen uit de krant behandelt.

Het Taalcafé is vrijblijvend en kan een aanvulling zijn op Nederlandse lessen bij bijvoorbeeld het ROC. De huidige groep bestaat voornamelijk uit NT2’ers: mensen voor wie Nederlands niet de eerste taal is. „Bij jonge Oekraïense vluchtelingen zien we bijvoorbeeld dat ze digitaal heel handig zijn en via programma’s als Duolingo zelf al veel Nederlands hebben geoefend”, vertelt Hermina Kikkert, coördinator vrijwilligers bij Texels Welzijn en vrijwilliger in het Taalcafé.

De groep die moeilijker te bereiken is, bestaat uit NT1’ers: mensen die Nederlands als moedertaal hebben, maar moeite hebben met lezen en schrijven. Juist zij zijn vaak nauwelijks zichtbaar. “De stap om hulp te vragen kan heel spannend zijn, maar kan ook veel opleveren”, vertelt Taalhuismedewerker Esther Hillekamp. “We horen mooie verhalen van mensen die na verloop van tijd bijvoorbeeld hun kleinkinderen kunnen voorlezen.”

Herken signalen

Veel mensen hebben in de loop van hun leven allerlei manieren gevonden om situaties waarin ze moeten lezen of schrijven te ontwijken. “Ik ben mijn leesbril vergeten”, is volgens de betrokkenen een veelgehoorde smoes. Soms weet zelfs de directe omgeving niet dat iemand moeite heeft met taal.

Daarom richt de campagne zich niet alleen op mensen die zelf laaggeletterd zijn, maar juist ook op hun omgeving. “De mensen waarover dit stuk gaat, zullen het waarschijnlijk niet lezen”, merkt Hillekamp op. “Daarom is het des te belangrijker dat mensen om hen heen signalen leren herkennen.”

Dat signaleren is niet eenvoudig. Er rust vaak veel schaamte op laaggeletterdheid en een gesprek erover kan confronterend zijn. Op de website van Stichting Lezen en Schrijven staan daarom praktische tips voor het herkennen van signalen en het bespreekbaar maken ervan. Denk hierbij aan het niet hebben van een e-mailadres, negatief praten over de schoolperiode, geen stappen maken in hun werk, een slecht leesbaar handschrift hebben, maar ook aan moeite met navigeren of een uur te vroeg of te laat op een afspraak komen.

Volgens Kikkert is het vervolgens belangrijk dat iemand ook weet wat hij of zij met zo’n signaal kan doen. Bijvoorbeeld wanneer een zorgverlener of iemand uit de directe omgeving vermoedt dat een bepaalde persoon moeite heeft met lezen of schrijven. “Naast het bereiken van mensen is het belangrijk dat we ze daadwerkelijk horen en dat er bij een signaal ook iets mee gedaan kan worden, zoals het verwijzen naar het Taalhuis.”

Woertman ziet daarin een rol voor de hele gemeenschap. “Dit is iets waar we als Texelaars samen zorg voor moeten dragen. Als gemeenschap hebben we een gedeelde verantwoordelijkheid voor dit onderwerp en te zorgen dat iedereen kan meedoen. Vandaar ook dit beroep op de omgeving.” Hermina vult aan: “Wanneer zorgverleners, maar ook buren, collega’s of andere mensen die dichtbij staan beter weten hoe ze iets kunnen betekenen is dat vaak een makkelijkere ingang tot gesprek.”

Meer dan lezen en schrijven

Laaggeletterdheid is een breed begrip. Het gaat niet alleen om moeite met lezen en schrijven, ook digitale vaardighedenvallen hieronder. Vooral dat laatste wordt steeds belangrijker. Bankzaken, belastingaangifte, zorgzaken en contact met de overheid verlopen steeds vaker digitaal. Wie moeite heeft met DigiD, internetbankieren of het invullen van online formulieren, kan daardoor vastlopen. De angst om iets verkeerd te doen en bijvoorbeeld later geld terug te moeten betalen, maakt de drempel soms nog hoger.

Een concrete vraag zoals het invullen van een formulier kan daarom juist een goede aanleiding zijn om bij het Taalhuis binnen te stappen. Vanuit die praktische hulp kan vervolgens worden gekeken op welke gebieden iemand ondersteuning kan gebruiken.

De gevolgen van laaggeletterdheid kunnen namelijk verder gaan dan alleen ongemak. Wie een bijsluiter niet goed kan lezen, loopt het risico medicijnen verkeerd te gebruiken. Ook informatie op voedselverpakkingen kan lastig zijn, bijvoorbeeld wanneer iemand vanwege zijn gezondheid een bepaald dieet moet volgen. Moeite met administratie en rekenen kan daarnaast gevolgen hebben voor de financiële situatie. “Deze gevolgen maken het dus nog belangrijker om het gesprek te openen”, benadrukt Woertman.

Iedereen heeft daarbij een andere hulpvraag. Wie intensiever wil oefenen, kan bijvoorbeeld aan een taalmaatje worden gekoppeld. De deelnemer en vrijwilliger gaan dan één op één aan de slag met wat op dat moment nodig is. “Je bouwt zo echt een band op”, vertelt vrijwilliger Gonny. Juist dat persoonlijke contact maakt het volgens haar mogelijk om te kijken waar iemand behoefte aan heeft. Het uiteindelijke doel is dan ook breder dan beter leren lezen of schrijven. Het gaat erom dat mensen zelfstandiger worden en volwaardig mee kunnen doen in de maatschappij.

Taalspreekuur

Ook voor volgende generaties kunnen bovengenoemde zaken het verschil maken. „Het is een cirkel die we proberen te doorbreken”, vertelt Hillekamp. “Wanneer kinderen opgroeien in een gezin met een laaggeletterde ouder, komen zij vaak minder met taal in aanraking. Daardoor is de kans groter dat ook zij met een taalachterstand opgroeien.”

Het taalspreekuur van het Taalhuis moet een laagdrempelige eerste stap zijn om over een hulpvraag in gesprek te gaan. Het spreekuur wordt iedere eerste dinsdag van de maand van 18:00 tot 21:00 uur en de rest van de weken op donderdag middag van 14:00 tot 17:00 uur gehouden. Van daaruit wordt bekeken welke ondersteuning het beste past. Ook nieuwe vrijwilligers die zich voor het Taalcafé of als taalmaatje willen inzetten, zijn welkom en kunnen daarvoor contact opnemen met Texels Welzijn via welzijn@texelswelzijn.nl.