Documentairemaker ‘De Russenoorlog’: “Gun Georgiërs hun monument”

Arnold van Bruggen - maker van de documentaire De Russenoorlog - schreef het volgende ingezonden stuk naar aanleiding van de commotie rond het nieuwe monument op de Georgische begraafplaats.

Bij nazaten van in de opstand gedode Texelaars bestaat onrust over het nieuwe monument van de Georgiërs op Texel. Er leeft het gevoel dat een Texelse geschiedenis door buitenstaanders herschreven wordt. Ik hoop daar enige nuancering op aan te brengen.

Al meteen in 1945 werd door gemeente Texel het huidige kerkhof bestemd als monument voor de Georgische gevangenen. De Texelaars herdenken hen met ere, meldt de Texelse Courant. Ook dan is er soms sprake van klachten over hoe het kerkhof eruit ziet, maar dat gaat dan over door de gemeente aangebracht prikkeldraad dat het kerkhof rondom ontsiert. Een stichting, opgericht met nagelaten geld van Georgische overlevenden, en aangevuld door giften vanuit het hele land, door ‘vogels van divers pluimage’, aldus oud-commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten en Texelaar W.N. Kelder, bracht het geld bijeen dat het monument mogelijk moest maken.

Pas na de dood van Stalin, in mei 1953, wordt het monument dan eindelijk neergezet. Niet het grootse monument zoals zoals al in 1946 ontworpen in opdracht van de stichting (zie afbeelding), met trotse beeltenissen van Sovjetsoldaten en geschut, maar een simpele stenen muur, met een erekrans en het Texels wapen, waarboven de Sovjetvlag wapperde.

Uit alle verslagen en artikelen uit die tijd blijkt dat dit kerkhof en dit monument een eerbetoon is aan de Georgische strijders. Het monument voor de Texelse gevallenen is ‘de goede herder’ op de algemene begraafplaats, en wordt in 1975 aangevuld door een door Georgië geschonken bronzen levensboom, “aan onze Nederlandse omgekomen broeders en zusters.”

Lees ook

Georgische film over Russenoorlog vertaald

 

In mijn documentaire “De Russenoorlog” gaan de Texelse geïnterviewden in op de langdurige pijn die zij ervaren door het leed dat hen door de opstand is aangedaan. Familieleden, vrienden en zoveel Texelaars vonden de dood, zoveel huizen en boerderijen werden vernietigd. Als honderden Texelaars in 1983 naar Georgië afreizen voor een feestelijk kennismaken met het land en de nog levende veteranen, raakt het sommige overlevenden recht in het hart. Ook hun verhaal is onderdeel van de Texelse geschiedenis en moet gehoord worden. Vaak wordt de opstand zinloos en onnodig genoemd, maar voor de Georgiërs was de opstand niet zinloos. De strijd die de Georgiërs vanaf hun gevangenname aan het oostfront voerden stond in het teken van overleven. Overleven in de helse gevangenenkampen en vervolgens overleven als vermeende collaborateurs van de Duitsers bij terugkomst in een Stalinistische Sovjet-Unie. Dat de opstand uitmondde in zo’n hevige, allesvernietigende strijd was niet waar de Georgische soldaten op hoopten.

Lees ook

Russenoorlog op televisie

 

De Texelse geschiedenis heeft in Georgië altijd bekendheid genoten. Er zijn straten, parken en restaurants naar Texel vernoemd. In de jaren ’70 is een speelfilm over de opstand gemaakt, die we binnenkort, rond de herdenkingsdagen, ook op Texel willen vertonen. De Texelse opstand wordt in Georgië nu vooral gezien als een moedige opstand van Georgiërs, niet van Sovjet-strijders. Net als nu in Oekraïne gebeurt, zijn ook in Georgië sinds de Russische inval in 2008 Stalinbeelden en ander uiterlijk vertoon van de Sovjet-Unie neergehaald, in een poging het land zowel te derussificeren als te dekoloniseren. Zoals ooit de woeste golven van de Tweede Wereldoorlog ons rustige eiland aan de rand van Europa wisten te overspoelen, zo weet nu ook de geest van verandering die door veel voormalige Sovjetstaten gaat Texel te bereiken. Hoewel de ontwikkelingen op de Georgische begraafplaats, waar de naam van de initiatiefnemer meerdere keren op elk nieuw monument staat afgedrukt, merkwaardig te noemen zijn, is de verandering die er plaats vindt logisch. Hier worden Georgiërs herdacht, geen “Russen”, zoals ze lang op Texel genoemd zijn, en geen Sovjetburgers. Geschiedenissen worden altijd herschreven, aangepast aan hoe mensen in het heden terugkijken op de tijd, met nieuwe aandacht voor dat wat eerst niet gezien werd of niet gezien mocht worden. De begraafplaats op de Hoge Berg is nu deels gedekoloniseerd, en de wijze waarop verdient niet de schoonheidsprijs. Maar, je zou ook kunnen zeggen dat het juist interessant is dat het vroegere monument met een zaklantaarn nog goed te zien is. In Oekraïne verdwijnen Poesjkin, Lenin en de vervaarlijke Sovjetmonumenten op de vuilnisbelt, hier blijft die oude manier van herinneren toch nog zichtbaar. Hoe de Georgiërs hun Texelse opstand willen herinneren en hun gevallenen willen herdenken is een zaak van de Georgiërs, zoals het herinneren van de gevallen Texelaars en de verwoestingen van de Georgische opstand bij de Texelse monumenten een zaak van ons is.

Arnold van Bruggen is documentairemaker van derussenoorlog.nl en deed onlangs onderzoek naar o.a. derussificatie en dekolonisatie in Oekraïne.