“AI-boek over Texel staat vol verzinsels”
Over Texel zijn prachtige boeken geschreven. En nu stuitte ik op een publicatie, geschreven met kunstmatige intelligentie (AI). Dat is veelbelovend, want die techniek kan het beste van de Texel-bibliotheek bij elkaar brengen, nog wat onbekende feiten vinden en nieuwe verbanden leggen. De titel van het boek is ambitieus: Alles over Texel.
Ik kwam het op het spoor bij het zoeken naar AI-boeken; voor Trouw schreef ik over het bedrijfje Andries B.V. dat per dag tien boeken ‘schrijft’, inmiddels dik 2000 titels over werkelijk van alles. Ook over Texel. Met een paar muisklikken had ik het besteld, en daar lag het.
Streekroman
Zijn omslag is zoetelijk, alsof het een streekroman is. Vuurtoren, schaapjes (geen Texelaars), zee. In het boek zelf ontbreken illustraties, net als colofon en bronvermelding. Nergens staat dat het helemaal uit de koker van AI komt en dat de uitgever Andries B.V. is.
Die beveelt het aan als non-fictie - niet verzonnen, dus. Eigenlijk gaat het daar al fout. Want veel feiten blijken fictie. Maakt lamsvlees eten deel uit van ‘het gewone eetpatroon’ en de ‘eilandidentiteit’? Juist níét.
Soms gaat het een paar pagina’s goed, als je de taalfouten negeert. Een heel hoofdstuk over hoe je de seizoenen op Texel beleeft, daar kun je je geen buil aan vallen, want er staan impressies in, nauwelijks feiten die je kunt controleren.
Wat het boek over de Georgische opstand in 1945 meldt, is ook zo gek niet. Maar dan begint weer het ‘fabuleren’. AI is er berucht om, ze gooit er het ene na het andere verzinsel uit. Zo wijst ze aan waar de Georgische begraafplaats ligt: bij de Slufter. Zelfs een toerist die een weekje Texel heeft gedaan, maakt die fout niet.
Een uitzondering is die misser niet. Van geografie heeft dit AI-model namelijk geen verstand. Zo wandel je vanuit Den Hoorn zó natuurgebied De Muy in. De Anna Paulownapolder schuift tientallen kilometers noordwaarts, zodat die op Texel ligt (en ook weer niet, zeg het maar).
Flauwekul
Je leert meer over de manier waarop dit AI-model werkt, dan over Texel. Zo ‘leren’ we dat de baas van de Texelse bierbrouwerij 'Toxopeus' heet. Flauwekul, maar Toxopeus is wel een naam die ik ken van een Waddeneiland: het is de laatste familie die Rottum heeft bewoond. Zo werkt AI: die plakt van alles aan elkaar, zinnig of niet, en Andries B.V. heeft niemand in dienst met kennis van zaken om de onzin eruit te halen. Ik denk zelfs dat überhaupt niemand de tekst heeft gezien en dat ik de eerste mens ben die het boek heeft gelezen.
Onzin alom dus. Zo krijgt Oudeschild een gezellige visafslag en (want eiland = jutters) ook een museum midden in de haven, ‘’t Jutterseiland’. Dat is misschien wel een leuk idee voor de haven die een nieuwe bestemming bezoekt. O ja, dat Jutterseiland bestaat wel, maar dan in Beusichem (Gld.), als kinderspeelterrein.
Verzonnen
En dan het Tessels. Daar heeft AI ook verstand van. Sommige eilanders spreken dat dialect, dat klopt. Vervolgens beweert AI dat Texelaars ‘lieder’ zeggen als ze ‘mensen’ bedoelen en de bakker, die heet ‘baaiker’. Dat is klinkklare onzin. Heeft AI ze per ongeluk uit een ander dialect geplukt? Nee, de termen ontbreken in de Nederlandse en Vlaamse dialectwoordenboeken. Ze moeten verzonnen zijn. Dat doet AI wel vaker, en dat werkt onbedoeld op de lachspieren.
Reetveegrace
Volgens Andries B.V. komen de feiten ‘uit algemene kennis die de AI-modellen hebben’. Wat voor kennis dat is, schemert door in een passage over De Koog, ‘het dorp van ijssalons en de Reetveegrace’. De wát? Ook dit woord bestaat niet: AI heeft het geïmporteerd uit het Engels. Skidmark (‘remspoor’) racing is autocross, die inderdaad op Texel wordt verreden, maar door het AI-hallucineerwoord Reetveegrace snapt geen mens dat.
De schaap
De AI-modellen van Andries B.V. zijn gevoed met Engelse bronnen; dat blijkt ook uit de weergave van historische gebeurtenissen en uit het lidwoordgebruik: ‘de schaap’, ‘het kamer’.
AI gebruikt gezwollen taal — zo prijst dit boek zichzelf aan als ‘een verkenning van wat Texel ten diepste is’. Het staat bol van de ‘diepere lagen’ en inzichten in de veronderstelde eilandidentiteit. Het is gewichtigdoenerij, daar maken chatbots zich wel vaker schuldig aan. Ze laten daarbij in Alles over Texel pijnlijk gaten vallen: het beeldbepalende gebied De Hoge Berg en het enige echt Texelse feest Ouwe Sunderklaas komen nergens voor.
Leuterkoek
De AI-auteur mag dan een machine zijn, waardenvrij is die niet. Zo heeft het systeem bedenkelijke ideeën over wat Texelaars in wezen zijn. Het scheert de bewoners over één kam, zegt dat ze een ‘volksaard’ hebben en rijgt de clichés aaneen. Texelaars wijken volgens dit boekje af van de gewone Nederlander. “Ze zijn zelfstandiger. Spaarzamer in woorden, maar rijker in daden. Nuchter tot op het bot, maar met een warmte die zich onthult aan wie er de tijd voor neemt.”
Zulke leuterkoekbespiegelingen vullen vele pagina’s. Dat moet ook wel: hoe krijg je anders 128 bladzijden gevuld? AI kneedt héél veel woorden tot redelijk leesbare taal, maar het is uiteindelijk een soort purschuim dat alle gaten dicht.
Die gaten zijn enorm. Ik had verwacht dat het AI-model was gevoed met minstens een paar goede bronnen, bijvoorbeeld het standaardwerk ‘t Lant van Texsel, of het archief van de Texelse Courant. Maar nee, de kennis die AI heeft is (nog) zo beroerd, dat je beter deze krant kunt lezen voor een kennismaking met het eiland.
Slechtste boek ooit
Het is een historische gebeurtenis, het eerste AI-boek over Texel. Maar het is het slechtste boek dat ooit over het eiland is gemaakt. De € 16, 95 die Alles over Texel kost, is weggegooid geld; het had beter Bijna niets over Texel kunnen heten. Het is wel een aansporing voor jonge en oude schrijvers van vlees en bloed om vooral prachtige boeken over Texel te blijven schrijven.
Lodewijk Dros