"Energietransitie is als huwelijk"
De techniek voor een toekomstbestendig en lokaal gestuurd energiesysteem is beschikbaar, maar de energietransitie blijkt vooral een sociale opgave. Het is een vorm van huwelijk: samenwerken, vertrouwen opbouwen en gezamenlijk doelen stellen.
Het was een van de uitkomsten van het seminar ‘Over de Tuunwal - Energieleveringszekerheid voor Texel’, donderdag in Evenementenhal Texel. Ruim honderd Texelaars bogen zich over de vragen: Hoe bouwt Texel binnen de eigen grenzen aan een toekomstbestendig en lokaal gestuurd energiesysteem? En durft het daarvoor de benodigde stappen zelf te zetten?
Grootste uitdaging
Vooral dat laatste lijkt de grootste uitdaging. Want aan technische mogelijkheden ontbreekt het niet. Huishoudens die stoken op groen gas uit verse koeienmest, opgewekte stroom direct gebruiken, accu’s om energie op te slaan, energiemanagementsystemen en zelfs kernenergie kwamen voorbij.
De boodschap was dat zonder samenhang en gezamenlijke regie versnippering op de loer ligt. En dat de kunst zit in samen denken en doen. Een uitdagend proces, waarvoor de suggestie werd gedaan om als een soort procesbegeleiding een Texelse Energiecommissaris aan te stellen. Onafhankelijk en boven deelbelangen.
Kopgroep
Het seminar was een initiatief van projectgroep Energie op Texel, het programma werd ingevuld door Dirk de Lugt, Jonne Oostendorp en Dick Weiffenbach, in samenwerking met onder meer TESO, AT Texel en van Zuilen Texel.
Presentator Dick Weiffenbach noemde de energietransitie “de grootste verbouwing van Nederland”, naar schatting tien keer zo groot als de Deltawerken. “Dat vraagt om zorgvuldigheid: bezint eer ge begint.”
Hij stond aan de basis van het Nationaal Plan Energiesysteem en pleitte er ook voor om regionaal en lokaal samenhang te organiseren. Op Texel werken vanuit landschap, kernwaarden en schaal van het eiland. "Hoe kun je een mooi schilderij maken waarop duurzaamheid een plek heeft gevonden. Welke kleuren kies je op het palet - en hoe zorg je dat ze bij elkaar passen?"
Onafhankelijke energiecommissaris die als burgemeester boven partijen staat
Volgens Dirk de Lugt gebeurt er al veel op Texel, verwees hij naar rapporten, het Inwonersberaad en initiatieven rond groen gas en plannen van TESO. Maar niet elke stap in energie is automatisch een goede stap. Losse initiatieven beïnvloeden elkaar, daarom is gezamenlijke regie essentieel.
Er waren vier sprekers uitgenodigd, elk deskundig op z'n of haar eigen terrein. Wies Thesingh, programmamanager van de Regionale Energiestrategie (RES) Noord-Holland Noord, schetste het bredere kader.
Urgentie
Haar stelling was dat de urgentie verschuift van vooral klimaat naar een economisch belang. Ondernemers staan op wachtlijsten vanwege netcongestie. De oorlog in Oekraïne stimuleert het onafhankelijk willen worden in de energievoorziening. Lokaal opwekken biedt volgens haar ontwikkelruimte en bespaart kosten.
Haar advies: breng vraag en aanbod bij elkaar. Netcongestie ontstaat niet alleen door meer zon en wind, maar door verkeerde afstemming. Gebruik stroom direct waar die wordt opgewekt. Energymanagementsystemen en flexibele contracten helpen daarbij.
Stuur op ruimte én tijd. Afstemming in plaats en moment maakt het systeem betaalbaar en betrouwbaar en: combineer zon en wind. Ze vullen elkaar aan over dag en jaar.
Ze wees op de nieuwe wettelijke rol van energiegemeenschappen per 1 januari: inwoners, bedrijven en overheden kunnen lokaal vraag en aanbod verbinden.
Opslag
Ruud Nijs, specialist in opslag van energie, voorzitter van Energy Storage NL en oprichter van GIGA Storage, stelde dat er wereldwijd voldoende energie is, het probleem is plaats en tijd.
Zijn advies aan Texel: Formuleer een heldere doelstelling - bijvoorbeeld: in 2032 netto energieleverancier aan het vasteland -, stimuleer lokale projecten, stel een onafhankelijke Texelse energiecommissaris aan en zie Texel als één grote energiecentrale met een sterk geïntegreerd lokaal energiesysteem waarin opwek, opslag en verbruik beter op elkaar worden afgestemd.
Gedragsverandering
Jacob-Jan Vijn van Enduso stelde dat energietransitie vraagt om gedragsverandering én systeemdenken. Zijn advies: verbind initiatieven, pas vraag aan bij het aanbod, werk met energiemanagementsystemen, richt een Texelse energiegemeenschap op (naar voorbeeld van TESO), gebruik groepscontracten en slimme batterijen en ontwikkel een routekaart.
Groen gas
Frank van Genugten van Groenewoud Gas liet zien hoe koemest kan worden omgezet in groen gas. Zijn installatie produceert gas voor circa 1.100 huishoudens op een halve hectare terrein. Mest van twee koeien kan één gezin een jaar lang voorzien van gas voor koken, verwarmen en douchen. Hij zag voor Texel, met circa 2.200 melkkoeien, volop mogelijkheden en leidde uit een gesprek met boeren af dat het aan animo niet ontbreekt.
Voordelen van groen gas: Jaarrond beschikbaar, gebruik van bestaand gasnet, geen aanpassing nodig bij consumenten, past goed bij hybride warmtepompen en onafhankelijkheid. De CO2-reductie is aanzienlijk; bovendien worden stikstofemissies sterk verlaagd (tot 70 à 80%). De vrijkomende emissieruimte zou evt kunnen bijdragen aan woningbouw of andere ontwikkelingen.
Als bijproducten noemde hij vloeibare CO2 (voor glastuinbouw), kunstmest, digestaat (veenvervanger, bouwmaterialen) en zelfs voor de bubbels in Texels bier.
Eén Texels energiesysteem
Het aansluitende seminar ging met name over de vraag: hoe brengen we alles samen? Een verbindend perspectief waarin projecten, belangen en techniek samenkomen in één Texels energiesysteem.
Texel als proeftuin
Meerdere sprekers noemden Texel een ideale proeftuin. De urgentie is voelbaar: netcapaciteit staat onder druk, elektrificatie komt eraan en de afhankelijkheid van de kabel naar het vasteland blijft groot. Tegelijk is er gemeenschapskracht en overzicht.
Vanuit de zaal werd gewezen op bestaande structuren, zoals TexelEnergie. Voorzitter Huub Schous zei dat er al wordt samengewerkt met gemeente en de FIX Brigade, die woningen van minder bedeelden kosteloos isoleert. “Hier kunnen snel oplossingen uit komen”, klonk het.
Elektrisch varen
Directeur van TESO Mario Prak gaf inzicht in de plannen om rond 2032 elektrisch te varen. Er is een aanvraag gedaan voor stroomaansluitingen in Den Helder en op Texel. De rederij bezocht Scandinavische eilanden waar elektrisch varen al praktijk is. “Zij hebben de kinderziektes al gehad.”
Maar de spanning zit in de capaciteit: als TESO stroom krijgt, mag dat niet ten koste gaan van het eiland. Hier werd de koppeling gelegd met opslag en slim balanceren, zoals bepleit door Energy Storage NL. Een grote batterij zou pieken kunnen opvangen en ruimte creëren.
Techniek én sociale organisatie
Mimi Eelman is betrokken bij project Schoonschip met dertig drijvende woningen. Technisch werkt het: gezamenlijke aansluiting, zonnepanelen, batterijen en energiemanagement. Met als belangrijkste les: “Je moet niet alleen geïnteresseerd zijn in techniek, maar vooral in hoe je samen besluiten neemt.”
Wind, zon en dunkelflaute
Uitdagend. Want de forumdiscussie bracht ook verschillen aan het licht. Duurzaam opwekken blijft een heet hangijzer. Is meer wind nodig op Texel? Vanuit de RES NHN werd gesteld dat de regio relatief veel zon en te weinig wind heeft, wat leidt tot instabiliteit. Wind volgt het verbruik beter dan zon.
Tegenstemmen pleitten voor zuinig omgaan met landschap en liever opwek op zee (of juist niet) of daken. Ook de vraag hoe om te gaan met periodes zonder zon en wind ('Dunkelflaute'). Oplossingen varieerden van biogas tot tijdelijke gascentrales en grootschalige opslag.
Zelfredzaamheid
Belangrijke vraag is ook: waar draait het uiteindelijk om? Duurzaamheid of leveringszekerheid? Volgens netbeheerder Liander staat zekerheid centraal. Volgens wethouder Rikus Kieft gaat het steeds meer over zelfredzaamheid. Energiezekerheid gekoppeld aan lokale zeggenschap verandert het gesprek volgens hem fundamenteel.
Naast de oproep tot een onafhankelijke Texelse energiecommissaris werd ook gepleit voor een lokaal fonds voor onderzoek en innovatie. “Durf te dromen,” klonk het, “maar wacht niet te lang.”
Het visierapport ‘Over de Tuunwal’ wordt naar verwachting vóór het einde van de maand gepubliceerd en systeemdenken is volgens samensteller Jonne Oostendorp één van de kernpunten van het rapport.
Kantelpunt
De avond markeerde volgens de initiatiefnemers geen eindpunt, maar een kantelpunt in de energievoorziening. Ook de vele politici in de zaal hoorden de boodschap van Dirk de Lugt aan de lokale politiek: "Pak de regie. Werk toe naar een concreet plan binnen zes maanden. Dit moet een initiatief worden van de hele Texelse samenleving."
Gerard Timmerman
